Ontwerpen met veiligheid als uitgangspunt: een gesprek met veiligheidsadviseur Vito Ungaro

Nadat we een opleidingssessie over Safety by Design hadden gegeven, gingen we met onze trainer in gesprek om terug te blikken op de belangrijkste boodschappen, uitdagingen en inzichten die tijdens de opleiding naar voren kwamen.

Wat was het belangrijkste doel van de opleiding over Safety by Design?

Het doel was vooral om mensen bewust te maken van één fundamenteel idee: veiligheid begint veel vroeger dan we doorgaans denken.

Wanneer je een machine of proces vanaf het begin goed ontwerpt, kun je al een groot aantal risico’s elimineren of op zijn minst de blootstelling van werknemers eraan aanzienlijk verminderen.

Te vaak wordt veiligheid pas achteraf aangepakt, nadat er iets is misgegaan. Wat we wilden benadrukken, is dat veel ongevallen al in de ontwerpfase kunnen worden voorkomen.

U zegt dat we sterk vertrouwen op het begrip “menselijke fout”. Waarom stelt u dat in vraag?

Omdat het vaak de gemakkelijkste verklaring is. Natuurlijk zijn fouten menselijk, dat klopt. Maar als we het daarbij laten, missen we een groot deel van het verhaal.

Wat we samen met de deelnemers hebben onderzocht, is het volgende: hoe kunnen we systemen zo ontwerpen dat de kans op fouten in de eerste plaats kleiner wordt? Of nog beter: hoe kunnen we ervoor zorgen dat mensen bepaalde fouten niet kunnen maken, omdat het proces hen automatisch in de juiste richting stuurt?

Dat betekent dat we preventieve maatregelen nemen, handelingen zoveel mogelijk vereenvoudigen en processen ontwerpen die duidelijk en intuïtief zijn. Uiteindelijk gaat het er niet om mensen de schuld te geven, maar om hen via het ontwerp te ondersteunen.

Welke rol speelt eenvoud in veiligheid?

Een heel belangrijke. Hoe complexer een systeem is, hoe meer mogelijkheden er zijn dat er iets misgaat.

Natuurlijk zijn sommige machines van nature complex. Maar zelfs dan moet de manier waarop operatoren ermee omgaan zo eenvoudig mogelijk zijn.

Als een proces gemakkelijk te begrijpen en te volgen is, verminder je de onzekerheid en daarmee ook het risico. Ontwerpen met eenvoud als uitgangspunt betekent in veel gevallen ontwerpen met veiligheid als uitgangspunt.

U benadrukte ook dat veiligheid nooit “af” is. Kunt u dat verder toelichten?

Ja, dat is een belangrijke boodschap. Het ontwerpen van een machine of proces is geen eenmalige oefening.

Zelfs als alles er op papier en bij de opstart goed uitziet, brengt de realiteit altijd nieuwe inzichten met zich mee. Dat is waar bijna-ongevallen bijzonder waardevol worden.

Een bijna-ongeval is niet zomaar een “gebeurtenis zonder gevolgen”. Het is eigenlijk een kans om te leren. Een bijna-ongeval moet deel uitmaken van een proces van continue verbetering.

Het idee is dus om een continue cyclus te creëren: je ontwerpt, implementeert, observeert, leert en verbetert. En die cyclus stopt eigenlijk nooit.

Hierbij lijken veel verschillende functies binnen een organisatie betrokken te zijn. Wie zou deel moeten uitmaken van deze aanpak?

Eigenlijk iedereen. Daarom hebben we tijdens de opleiding zo sterk de nadruk gelegd op multidisciplinariteit.

Je hebt preventieadviseurs die mogelijke tekortkomingen identificeren, ingenieurs die de systemen ontwerpen, HSE-professionals die een risicogebaseerd perspectief bieden, en natuurlijk de werknemers zelf, die rechtstreeks worden geconfronteerd met de realiteit op de werkvloer.

Iedereen ziet iets anders. Wanneer je deze perspectieven al vroeg in de ontwerpfase samenbrengt, verbeter je de kwaliteit én de veiligheid van het uiteindelijke resultaat aanzienlijk.

Zijn deze ontwerpprincipes doorgaans complex om te implementeren?

Niet altijd, en dat maakt ze juist extra interessant.

Veel van de suggesties vallen onder wat we “quick wins” noemen. Ze vereisen geen grote investeringen of omvangrijke transformatieprogramma’s. Soms kunnen kleine aanpassingen een groot verschil maken op het vlak van veiligheid en efficiëntie.

En dat is ook een belangrijke boodschap voor het management: veiligheid verbeteren betekent niet altijd dat er hoge kosten aan verbonden zijn. Het kan simpelweg gaan om het maken van slimmere ontwerpkeuzes.

Als u organisaties één belangrijke boodschap zou mogen meegeven, welke zou dat dan zijn?

Dat veiligheid verbeteren niet betekent dat we steeds meer regels moeten toevoegen.

Het gaat erom systemen zo te ontwerpen dat de juiste handeling de gemakkelijkste, en soms zelfs de enige, optie wordt. Wanneer je dat bereikt, verschuif je van reageren op problemen naar het voorkomen ervan. En daar begint echte vooruitgang.